تَقْتُلُوه عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَه وَلَداً ( 1 ) ، تا ايشان را فرزند باشد و قرّة العين ، و لكن چون مآل كار و انجام به اين جا خواست رسيدن ، حق تعالى گفت : پندارى ( 2 ) كه براى اين برگرفتند او را ، و اين « لام » را اگر چه « لام » عاقبت مىخوانند ، از آن خارج نيست كه « لام » غرض است ، جز كه بر مجاز از ره توسّع و مبالغه . نبينى كه آن جايها كه اين « لام » در او استعمال كردند ، من قول الشّاعر : له ملك ينادي كلّ يوم لدوا للموت و ابنوا للخراب و قول الاخر ( 3 ) : و للموت تغدو الوالدات سخالها كما لحزاب الدّهر تبنى المساكن و قول الاخر ( 4 ) : و امّ سمّاك فلا تجزعي فللموت ما تلدا لوالدة و امثال اين بسيار است ، همه را معنى آن است كه : اگر چه غرض زاينده و قصد بنا كننده نه مرگ است يا خراب ، و لكن چون در معلوم آن است كه مآل و عاقبت اين مولود مرگ باشد لا محال عاقبت آن بنا خراب باشد على كلّ حال بر وجهى كه در او انخرام ( 5 ) نيايد ، ايشان بر سبيل توسّع و تشبيه ( 6 ) ، از طريق مبالغه گفتند : مادر ما را براى مرگ زاده است و جهان براى خراب بنا كرده‌اند تا پندارى كه غرض در اين هر دو و ( 7 ) اين دو كار بوده است و اين خارج نيست چون از اين بنخواهد گرديدن . پس اگر گويند : « لام » غرض است و لكن نه بر حقيقت ، بر توسّع از اين وجه كه ما گفتيم تا مخالف را نرسد كه گويد « لام » عاقبت در كتب نحو و در كلام عرب نيامد ، و اين وضعى است كه شما نهادى ( 8 ) براى تقويم و اصلاح مذهب خود ، پس بر اين وجه كه ما گفتيم در اين اغراض ( 9 ) بسته باشد . ابو على گفت : معنى « فتنه » در آيت تشديد تكليف و محنت است كه خداى تعالى تكليف سخت بكرد بر اشراف قريش و سادات عرب به آن كه ايشان را

--> ( 1 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 9 . ( 2 ) . آج : پنداريد . ( 4 - 3 ) . مج ، وز شعر . ( 5 ) . آج ، لب ، آف ، آن : انحرام . ( 6 ) . آج ، لب : تشبّه . ( 7 ) . ديگر نسخه بدلها : ندارد . ( 8 ) . نهادى / نهاديد . ( 9 ) . مج ، وز ، مت ، آج ، لب ، لت : اعتراض .